Κυριακή, 11 Φεβρουαρίου 2018

Ελευθερία στα Συναισθήματα

   "Τα παιδιά στην Αφρική πεινάνε", "οι άλλοι έχουν πόλεμο", "μην κάνεις έτσι, δεν ήρθε το τέλος του κόσμου", "είσαι αχάριστος/η, μέσα στην πολυτέλεια και κλαις", "μην πνίγεσαι σε μια κουταλιά νερό". Με αυτά μεγαλώσαμε. Συνεχείς παροτρύνσεις να μη στεναχωριόμαστε, να μη βλέπουμε τη ζωή μας αρνητικά, να κρατάμε το κεφάλι ψηλά ακόμα κι όταν δεν το νιώθουμε. Να πω ότι έχουν άδικο; Δεν έχουν. Μια χαρά συμβουλές είναι.
   Όμως δε φταίω που δε γεννήθηκα στην Αφρική ή που δεν έχουμε πόλεμο (και μακάρι να μην έχουμε ποτέ). Δε φταίω που η ζωή μου ήρθε όπως ήρθε, σε μια εποχή με υλικά αγαθά και ανέσεις που οι παππούδες μου δεν είχαν. Δε θα νιώσω ένοχος που ζω στην εποχή που ζω, στο σώμα που έχω, με τα συναισθήματά του. Όταν η εποχή και η κοινωνία προστάζουν να υποταχτώ, να πω "η ζωή μου είναι τέλεια, δεν πρέπει να στεναχωριέμαι", νιώθω να καταπατούν ένα βασικό μου δικαίωμα: το δικαίωμα στη λύπη και, κατ' επέκταση, στην ελευθερία των συναισθημάτων.
   Οφείλω να σέβομαι την καλοτυχία μου, όμως το ίδιο και τις άσχημες στιγμές μου. Θα υπάρξουν. Είτε σε εύκολες είτε σε δύσκολες εποχές θα υπάρξουν. Είτε σε βολεμένες ζωές είτε στη μάχη για επιβίωση θα υπάρξουν. Κανένας δεν έχει το δικαίωμα να κατακεραυνώνει όποιον νιώθει άσχημα με το πρόσχημα πως αλλού κάποιοι περνάνε πιο άσχημα. Ναι, το ξέρω. Αυτό θα έπρεπε να με κάνει παντοτινά χαρούμενο; Τι είδους λογική είναι αυτή;
   Ο ανθρώπινος εσωτερικός κόσμος δεν έχει αλλάξει και πολύ, αν και πέρασαν πολλές χιλιετηρίδες από τη δημιουργία του. Όπως κάποτε ένιωθε φόβο κι είχε έντονο καρδιοχτύπι για την επιβίωσή του απέναντι στην αρκούδα, έτσι τώρα έχει το ίδιο καρδιοχτύπι σε μια παρτίδα σκάκι. Είναι το ίδιο; Προφανώς και όχι. Το μυαλό όμως δεν το καταλαβαίνει. Δεν μπορεί να νιώσει με εκπτώσεις. Νιώθει στο 100% τις καταστάσεις που βιώνει. Η οργή για κάτι φαινομενικά ασήμαντο εκείνη τη στιγμή είναι ολοκληρωτική. Ο άνθρωπος δεν οργίζεται εν μέρει. Απλά οργίζεται. Οργίστηκε όταν είδε πεινασμένα παιδάκια, οργίστηκε όταν άκουσε για άδικες απολύσεις, οργίζεται κι όταν έχει ένα προσωπικό πρόβλημα, ακόμα κι αν είναι πιο ασήμαντο συγκριτικά με τα άλλα. Γιατί να τον φρενάρουμε σε όσα νιώθει;
   Το ίδιο και στην χαρά. Δέχεται ένα όμορφο μήνυμα πρωί-πρωί και πάει καλά όλη του η μέρα. Είναι σημαντικό; Ένας κόκκος άμμου είναι στο συναισθηματικό χάος της ζωής του, όμως εκείνη τη στιγμή το νιώθει στο έπακρο. Να τον κατηγορήσουμε; Να του πούμε "μη χαίρεσαι, δεν είναι τόσο σημαντικό"; Γιατί η κοινωνία φοβάται τόσο πολύ τα συναισθήματα και θέλει να τους βάλει φρένο; Γιατί τρέμει τόσο πολύ εκείνους που νιώθουν και τους νουθετεί να είναι πειθήνιοι, υπάκουοι, μέτριοι;
   Δε διαλέξαμε τη ζωή μας. Δεν επιλέγουμε τις καθημερινές μας συγκυρίες και συνθήκες, τα απλά πράγματα που μας επηρεάζουν θετικά ή αρνητικά. Είμαστε προορισμένοι να βιώνουμε καταστάσεις και να νιώθουμε αναλόγως. Είναι κι αυτό ένα δικαίωμα. Όσο για τις παραπάνω συμβουλές, κανένα παιδάκι στην Αφρική δε χόρτασε ή σώθηκε απ' τον πόλεμο επειδή κάποιος έπαψε να λυπάται μια δεδομένη στιγμή. Το παιδάκι ίσως χορτάσει κι ο πόλεμος ίσως κοπάσει όταν καταλάβουμε την ελευθερία που έχουμε (και πρέπει να έχουμε) κι αντιδράσουμε στην παράνοια που ζούμε γύρω μας. Αλλά όλα γίνονται βήμα-βήμα στον δρόμο της συνεχούς προσπάθειας του ανθρώπινου είδους να θεμελιώνει δικαιώματα σ' έναν άδικο κόσμο. Κάθε βήμα είναι μια νίκη, ένας δίκαιος αγώνας που θα μας οδηγήσει σ' έναν καλύτερο κόσμο. Ένα τέτοιο βήμα είναι να σεβόμαστε τα συναισθήματα τα δικά μας και των άλλων. Πριν πνιγούμε στον χείμαρρο της σεμνοτυφίας και της υποκρισίας ας το καταλάβουμε κι ας πράξουμε αναλόγως, σεβόμενοι τον ψυχικό κόσμο τον δικό μας και των άλλων.

Συναισθήματα, ελευθερία, υποταγή, υπακοή, χειραφέτηση
  

Τρίτη, 23 Ιανουαρίου 2018

Οι Μάσκες μας

   Στη μακροσκελή λίστα των προαιώνιων φόβων του ανθρώπου ανήκει και ο φόβος της έκθεσης. Ο φόβος, δηλαδή, του να είναι κάποιος εκτεθειμένος σε κοινή θέα με τις αδυναμίες του φανερές σε όλους. Ο άνθρωπος από την πρώτη του επαφή με τη φύση κατάλαβε πως οι πάσης φύσεως αδυναμίες του τον έκαναν στόχο για πολλά αρπακτικά, οπότε η μόνη λύση του ήταν να κρυφτεί σε σπηλιές και να φανερώνεται στον έξω κόσμο μόνο όπου, όποτε και όπως θέλει ο ίδιος. Μια έξυπνη κίνηση για επιβίωση, που αποδείχτηκε καίρια για τη σωτηρία και τη μακροημέρευση του είδους μας.
   Αυτά τα χρόνια όμως έχουν περάσει προ πολλού. Ο άνθρωπος πια έχει κατανοήσει, δαμάσει και καταδυναστεύσει το φυσικό περιβάλλον σε τέτοιο βαθμό, ώστε περισσότερο αποτελεί ο ίδιος κίνδυνο προς τους άλλους ζωντανούς οργανισμούς παρά εκείνοι στον ίδιο. Το έξυπνο κόλπο της απόκρυψης όμως χρησιμοποιείται κατά κόρον μέχρι και σήμερα, με τους ανθρώπους να εφευρίσκουν νέες μάσκες για να κρύβουν όσο περισσότερο μπορούν τον πραγματικό τους εαυτό. Τώρα πια όχι τόσο από τη φύση όσο από τους υπόλοιπους ανθρώπους.
   Ας εξετάσουμε κάποια είδη αποκρύψεων ή μεταμφιέσεων (θα αναφέρομαι σε αυτές ως μάσκες στη συνέχεια), τον λόγο που δημιουργήθηκαν και τι ακριβώς προσπαθούν να κρύψουν. Θα ξεκινήσω με την ένδυση. Τα ρούχα ήταν μια εξαιρετικά σημαντική εφεύρεση σε κάποια μακρινή εποχή του παρελθόντος. Μιμούμενοι τη φυσική προστασία των ζώων, οι άνθρωποι έγδαραν ζώα και φόρεσαν τις προβιές τους προκειμένου να προστατευτούν από τα εχθρικά φυσικά φαινόμενα, όπως η βροχή και το κρύο. Ο ρουχισμός όμως έχει κι άλλη χρήση: αποκρύπτει το ανθρώπινο σώμα από ξένα μάτια. Πλέον, μετά από τόσες χιλιάδες χρόνια που ο ρουχισμός ρίναι αναπόσπαστο κομμάτι της κουλτούρας μας, ο άνθρωπος έχει αποδεχτεί το ντύσιμο ως κάτι απαραίτητο. Ως αποτέλεσμα, χωρίς ρούχα οι άνθρωποι νιώθουμε γυμνοί, ενώ θα έπρεπε να νιώθουμε αληθινοί, διότι η πραγματική μας υπόσταση δε χρειάζεται ρούχα. Το σώμα μας είναι κάτι για το οποίο οι περισσότεροι ντρεπόμαστε, διότι έχουμε μάθει να το κρύβουμε και να ντρεπόμαστε γι' αυτό. Η ανασφάλεια καλλιεργείται μέσα μας και δε μας αφήνει ποτέ. Τα ρούχα είναι η ασπίδα μας, χωρίς αυτά είμαστε εκτεθειμένοι στην κοινή θέα με τρόπο που δε συνηθίσαμε. Πόσο ανούσιο θα έμοιαζε στον αρχέγονο άνθρωπο όλο αυτό;
   Στη συνέχεια θα παραθέσω κάποιους τρόπους απόκρυψης του προσώπου, που αποτελούν κατά κάποιον τρόπο ποικιλίες από μάσκες. Πρώτον, τα γυαλιά ηλίου. Η αρχική τους χρήση, που παραμένει φυσικά ζωντανή ακόμα, είναι η προστασία απέναντι στις ακτίνες του ήλιου. Πέρα απ' αυτό όμως, τα γυαλιά ηλίου έγιναν ένα απαραίτητο αξεσουάρ επειδή κρύβουν τα μάτια μας από τους άλλους. Ανέκαθεν τα μάτια φανερώνουν πολλά σε κάποιον έμπειρο παρατηρητή, συνεπώς η απόκρυψή τους μας κάνει να νιώθουμε πιο άνετα. Το πρόσωπο έτσι μοιάζει μυστηριώδες, ανεξιχνίαστο, τα συναισθήματά μας κρυφά και ασφαλή, η ψυχική μας κατάσταση μια προσωπική υπόθεση. Δεν εκτίθεται τίποτα από τα παραπάνω στους άλλους, οπότε η μάσκα αυτή εκπληρώνει τον σκοπό της. Τα μάτια είναι ο καθρέφτης της ψυχής, λένε, και τα γυαλιά ηλίου κρύβουν επιμελώς αυτόν τον καθρέφτη.
   Άλλο είδος μάσκας είναι τα γένια. Είναι μέρος του ανδρικού σώματος βέβαια. Δεν είναι κάποιο επιπλέον αξεσουάρ που φοράμε, παρόλα αυτά εξυπηρετεί σαν μάσκα μια χαρά. Κρύβει ένα μεγάλο μέρος του προσώπου μας, σε βαθμό που αυτό σκοτεινιάζει. Όταν κάποιος ξυρίζει την πλούσια γενειάδα του οι άλλοι λένε πως το πρόσωπό του φωτίστηκε. Μοιάζει άλλος άνθρωπος... Τα τελευταία χρόνια βέβαια η γενειάδα έχει γίνει μόδα. Αποτελεί status symbol για πολλούς άνδρες, κυρίως νεαρούς, κι αυτό δεν είναι μόνο θέμα μάρκετινγκ. Η θεωρία μου είναι πως αποτελεί τρόπο να ξεπεράσουμε τις αδυναμίες της εποχής μας. Οι άνδρες, βλέπετε, τα παλαιότερα χρόνια αποδείκνυαν την χρησιμότητά και την ισχύ τους μέσω της εργασίας και της οικονομικής δύναμης. Μετά την έξαρση του φεμινισμού όμως, την ισότητα στην εργασία και την απαγκίστρωση του θηλυκού από το αρσενικό, που ούτως ή άλλως άλλαξε τις ισορροπίες, ήρθε παγκοσμίως η οικονομική κρίση και όλα αυτά έφεραν ένα σοβαρό πλήγμα στην ανδρική αξιοπρέπεια, ισχύ ίσως και ταυτότητα. Οπότε ένας τρόπος, φτηνός κατ' εμέ, εξισορρόπησης αυτού είναι η μόδα της μεγάλης, μακριάς και φουντωτής  γενειάδας ως μάσκας που καλύπτει τις ανασφάλειές μας. Δείχνουμε περήφανα αυτό το κατ' εξοχήν ανδρικό χαρακτηριστικό, πείθουμε τους άλλους για τον ανδρισμό μας, στη συνέχεια εμάς τους ίδιους και καθησυχάζουμε έτσι τις ανασφάλειες και τις κρίσεις ταυτότητας που έχουμε.
   Σ' αυτό το σημείο είναι δίκαιο να παραθέσω και μια μάσκα που αφορά κυρίως τις γυναίκες. Αυτή είναι φυσικά το μακιγιάζ. Ταιριάζει αρκετά στην εικόνα της συμβατικής μάσκας και λειτουργεί ως εξής: κρύβει τις ρυτίδες, την χλομάδα και όλα τα σημάδια γήρανσης. Από τα αρχαία χρόνια αποτελεί ένα όπλο των μεγαλύτερων σε ηλικία γυναικών για να καταπολεμήσουν τη φυσική ομορφιά των νεότερων και να είναι ανταγωνιστικές στο κυνήγι του ανδρικού βλέμματος. Μια μάσκα που κρύβει το πέρασμα του χρόνου και δημιουργεί την ψευδαίσθηση της αιώνιας νιότης. Εδώ και πολλά χρόνια βέβαια το μακιγιάζ χρησιμοποιείται από όλες τις ηλικίες, για να κρύψει τη νεανική ακμή, τις φακίδες, οποιαδήποτε "ατέλεια" θα έκανε μια γυναίκα μοναδική. Η προσπάθεια κάθε επίδοξης κοπέλας να γίνει femme fatale όμως συνήθως περιορίζεται σε αυτό: στη δημιουργία μιας μάσκας που φέρνει αυτοπεποίθηση, ενώ η πραγματική αυτοπεποίθηση μάλλον θα έπρεπε να πηγάζει από την αποδοχή των μοναδικών χαρακτηριστικών της κάθε γυναίκας.
   Ένα σχετικά κοντινό παράδειγμα είναι το παραδοσιακό βάψιμο των πολεμιστών αρκετών αρχαίων ινδιάνικων φυλών. Ως επί το πλείστον το βάψιμο σχετίζεται με την πολεμική προετοιμασία, καθώς οι πολεμιστές ένιωθαν δυνατότεροι όταν ήταν βαμμένοι με τα χρώματα του πολέμου. Τα χρώματα τους έκαναν να μοιάζουν αλλόκοτοι, αιμοδιψείς κι ετοιμοπόλεμοι. Αυτό καθρεφτιζόταν και στα μάτια των εχθρών τους και τους έδινε θάρρος. Μια πρακτική μάσκα, λοιπόν, που έκρυβε τις αδυναμίες των φοβισμένων από τον πόλεμο και τον θάνατο ανθρώπων.
   Ως μάσκες πάλι λειτουργούν και τα μπροστινά παραπετάσματα σε γραφεία, θρανία και έδρανα ομιλιών, διότι κρύβουν τα πόδια. Κρύβοντάς τα κρύβει κανείς το άγχος του. Γιατί; Διότι κάποιος που προσπαθεί να κρύψει το άγχος του, μπορεί να υποκριθεί με το πρόσωπο τον ανέκφραστο, τον ανεπηρέαστο, όμως το νευρικό σύστημα κάνει τα άκρα του (και κυρίως τα κάτω άκρα, τα πόδια του) να το προδίδουν. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε κάθε κίνησή τους και το τρέμουλο, οι σπαστικές και αυθόρμητες κινήσεις φανερώνουν στους άλλους κάποιες σκέψεις μας. Ένας άνθρωπος όμως ευρισκόμενος πίσω από ένα έπιπλο που κρύβει επιμελώς τα πόδια του μπορεί να διατηρεί την αυτοκυριαρχία του στο πάνω μέρος του σώματός του, το φανερό, αλλά να αφήνει το άγχος να κυριεύει το κάτω μέρος του σώματός του, το αφανές, και να εκτονώνεται. Πόσο διαφορετικό αυτό από τα θρανία των μαθητών, τα πόδια των οποίων είναι εκτεθειμένα στο βλέμμα του καθηγητή!
   Έπειτα, η ίδια η ανθρώπινη συμπεριφορά όταν είναι επιτηδευμένη, το ψέμα, οι βεβιασμένες εκφράσεις του προσώπου και του σώματος, η απόπειρα έκφρασης ψεύτικων συναισθημάτων είναι ένα είδος μάσκας. Η περσόνα (λέξη που προέρχεται από το αγγλικό personality) είναι μια προσπάθεια δημιουργίας ενός ψεύτικου εγώ που θα μας εκπροσωπεί στην επαφή μας με τους δίπλα. Γι' αυτό σπάνια είμαστε ο εαυτός μας με τους άλλους: ο καθένας φορά τη μάσκα του και προσπαθεί να κρατήσει για τον εαυτό του τα πραγματικά του στοιχεία, τα αληθινά του προβλήματα και συναισθήματα. Από μια οπτική γωνία, (σχεδόν) όλοι μας είμαστε υποκριτές...
   Τελευταίο είδος μάσκας στο άρθρο είναι οι ψεύτικοι χαρακτήρες που δημιουργούμε στο διαδίκτυο. Το ψευδώνυμο, η ψεύτικη, παραπλανητική εικόνα προφίλ, οι τεχνικές αποπροσανατόλισης των άλλων από τα πραγματικά μας στοιχεία αποτελούν ένα είδος μάσκας που μας προφυλάσσει από τους αναρίθμητους παρατηρητές του διαδικτύου. Σοφή κίνηση βέβαια, δεδομένων των κινδύνων που καραδοκούν, σοφότερη όμως θα ήταν να προσέχουμε πού κινούμαστε αντί να επαφιόμαστε στην επισφαλή μάσκα των ψεύτικων στοιχείων.
   Ο κατάλογος δεν τελειώνει εδώ φυσικά. Η απόκρυψη έχει πολλές πρακτικές χρήσεις και η ανθρώπινη φυλή ειδικεύεται στο να εφευρίσκει νέες μάσκες και πρωτότυπες μεταμφιέσεις για να εξυπηρετεί τους εκάστοτε σκοπούς της και να καλύπτει τις εσωτερικές αδυναμίες της. Προσοχή όμως σε όλους τους επίδοξους μασκοφόρους, διότι ένας προσεκτικός παρατηρητής ή ένας γνώστης των ανθρώπινων παθών μπορεί να δει πίσω από τη μάσκα ένα φοβισμένο ανθρωπάκι που απλά δεν μπόρεσε ποτέ να αποδεχτεί τον εαυτό του όπως είναι...

Μάσκα, μασκοφόρος, μεταμφίεση, απόκρυψη




Τετάρτη, 17 Ιανουαρίου 2018

Κοινωνικός Αποκλεισμός

   Οι άνθρωποι έχουμε συνηθίσει να αγαπάμε και να εμπιστευόμαστε ανθρώπους που μας μοιάζουν. Αντίθετα, συνήθειά μας είναι να δυσπιστούμε απέναντι σε άτομα που διαφέρουν και να τα αποφεύγουμε. Αυτή η εσωτερική ανάγκη προέρχεται από τον αρχέγονο φόβο προς το άγνωστο και την αντίστοιχη αποδοχή του οικείου, του γνωστού, του παρόμοιου.
   Έτσι, στις μεγάλες κι οργανωμένες κοινωνίες εμφανίζεται το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού. Συναντάται μεν και σε μικρότερες, όμως στις μεγαλύτερες τα παραδείγματα είναι περισσότερα. Το κάθε χωριό έχει τον τρελό του, τους ερημίτες και τους παράξενους, περιθωριοποιημένους γείτονες, στην πόλη όμως τα κίνητρα είναι ρατσιστικά ως επί το πλείστον. Η πλειοψηφία στην εμφάνιση, στη συμπεριφορά και στα πιστεύω είναι η νόρμα, ενώ όποιος περνάει την νοητή κόκκινη γραμμή του "φυσιολογικού" δέχεται τις επιπτώσεις. Η φυλή, το φύλο, το χρώμα δέρματος, ο σεξουαλικός και πολιτικός προσανατολισμός, όλες αυτές οι μορφές διαφοροποίησης απ' τη νόρμα τιμωρούνται με αποκλεισμό.
   Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι από απλές μέχρι σοβαρές κι απάνθρωπες. Στις απλές περιπτώσεις, ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να σημαίνει λιγότερους φίλους, λιγότερες προσκλήσεις σε εκδηλώσεις και παρέες και την επακόλουθη μοναξιά. Σε άλλες περιπτώσεις όμως δε σταματά εκεί. Σε πολιτισμένες κοινωνίες μπορεί να γίνουν πορείες μίσους, απελάσεις ή και εκδηλώσεις βίας από μικρές ομάδες ως μεμονωμένα περιστατικά. Σε πιο υποανάπτυκτες, πρωτόγονες κοινωνίες, παρ' όλα αυτά, η ίδια η κοινωνία αποβάλλει κάποια μέλη της ως παρίες. Γίνεται δηλαδή ένα κυνήγι μαγισσών, καθώς στα άτομα που αποκλείονται επιρρίπτονται ευθύνες για κάθε είδους προβλήματα, πέφτουν υποψίες για εγκλήματα χωρίς να υπάρχει ανάγκη για αποδείξεις και τους αποδίδονται ακόμα και υπερφυσικά, αλλόκοτα και δαιμονικά χαρακτηριστικά. Συνεπώς, ο κοινωνικός αποκλεισμός γεννά ενίοτε βία και παραλογισμό.
    Μολονότι αυτά είναι αναπόφευκτα στοιχεία της καθημερινότητας, υπάρχουν λύσεις. Ο κοινωνικός αποκλεισμός ξεπερνιέται αν ξεπεραστεί ο αρχικός φόβος απέναντι στο άγνωστο. Αν οι άνθρωποι δείξουν κατανόηση και πλησιάσουν με φιλική διάθεση τα άτομα που δέχονται τον αποκλεισμό, θα υπάρξουν αμοιβαία οφέλη. Πρώτον, εκείνα τα άτομα διψούν για αγάπη, ανθρώπινη επαφή, έχοντας την αστείρευτη ανάγκη να ανήκουν κάπου. Να βλέπουν μπροστά τους πόρτες ανοιχτές, όχι κλειδαμπαρωμένες. Χαμόγελα κι όχι μάσκες μίσους.
   Όσο για τους τολμηρούς και συμπονετικούς συμπολίτες που προσεγγίζουν τους παρίες, υπάρχει η ανταμοιβή: πέρα από την άδολη και χειμαρρώδη ευγνωμοσύνη που θα λάβουν, θα βρεθούν παράλληλα και στην απέναντι όχθη· Στη θέση του αντιμέτωπου με την κοινωνία. Εκείνου που δε φοβάται την κοινή γνώμη και έχει το προνόμιο να γνωρίσει την αληθινή όψη της κοινωνίας, το πραγματικό της αμείλικτο πρόσωπο. Οπότε η ανταμοιβή είναι ν' ανοίξουν τα μάτια μας σε μια επίπονη αλλά πολύτιμη αλήθεια, παρά να περάσουμε τη ζωή μας ξεγελασμένοι στο πουπουλένιο κρεβάτι ενός όμορφου ψέματος...


Πέμπτη, 11 Ιανουαρίου 2018

Η Πορεία προς την Αλλαγή του Κόσμου

   Το όνειρο των περισσότερων παιδιών είναι να αλλάξουν τον κόσμο. Στην περίπτωση που αυτό δε συμβαίνει, το παιδί πιθανότατα ζει σ' έναν κόσμο ψευδαισθήσεων που του έχουν δημιουργήσει οι γονείς του για να πιστέψει πως ο κόσμος είναι υπέροχος και να μην ανησυχεί. Τα παιδιά όμως που μεγαλώνουν στον πραγματικό κόσμο θέλουν να τον αλλάξουν. Παρατηρούν τα πάντα γύρω τους με βλέμμα αθώο και αγνή απορία και δεν προσπερνάνε κανένα πρόβλημα, όσο απλό κι αν είναι. Τους λείπει βέβαια η δύναμη και η γνώση για να φέρουν την αλλαγή αλλά η θέληση υπάρχει.
   Όσο μεγαλώνουν, καταλαβαίνουν το μέγεθος του κόσμου ολοένα και περισσότερο. Το όνειρο της παγκόσμιας αλλαγής ζαρώνει καθώς αναγνωρίζουν το περιορισμένο φάσμα των δυνάμεών τους. Αποφασίζουν να κάνουν μικρότερες αλλαγές και προσπαθούν να αλλάξουν τους γύρω τους. Ασχολούνται με τις σωστές και τις λανθασμένες συμπεριφορές, ρωτάνε, ψάχνουν, αναζητούν και ο περίγυρός τους γίνεται ο στόχος της αλλαγής. Τους λείπει η γνώση και η εμπειρία αλλά ακόμα προσπαθούν.
   Όταν φτάνουν στην ενηλικίωση, ο κόσμος έχει αλλάξει ήδη γι' αυτά. Όχι όπως το περίμεναν όμως. Ανακαλύπτουν ζόρικες, άσχημες αλήθειες που δεν ήξεραν παλιά και καταλαβαίνουν πως η αλλαγή θέλει πολλές τεχνικές λεπτομέρειες. Ο περίγυρος είναι ένας μπερδεμένος λαβύρινθος από ακόμα πιο μπερδεμένους ανθρώπους και ακόμα πιο μεπρδεμένες καταστάσεις. Τα προβλήματα δείχνουν τεράστια και οι λύσεις δυσεύρετες. Η φυσική κατάληξη είναι να συνεχίσουν να αναζητούν, έχοντας όμως αποκτήσει μια άποψη για την πραγματικότητα.
   Όμως ο καιρός πέρασε κι έχουν πια μεγαλώσει. Το πέρασμα του χρόνου είναι σχεδόν αόρατο και μπορεί κανείς να το κοιτάξει μόνο μετά από χρόνια. Το παιδί -που πλέον δεν είναι παιδί- σοκάρεται από την αλλαγή του ίδιου του του εαυτού. Είναι πραγματικά δύσκολο να δεχτεί κανείς το πώς πέρασαν τα χρόνια από τότε που ήμασταν παιδιά. Ο άνθρωπος καταλαβαίνει ότι είναι δύσκολο ακόμα και τον εαυτό του να αλλάξει. Έχει γίνει ένας συνηθισμένος άνθρωπος, ένας απ' όλους μέσα στο πλήθος, όπου όχι μόνο ο ίδιος αλλά ακόμα και τα προβλήματά του είναι ίδια με των υπολοίπων. Παύει να είναι το κέντρο του κόσμου. Πολύ αποθαρρυντική συνειδητοποίηση για τον άνθρωπο. Πλέον έχει τη γνώση, την εμπειρία και ίσως τη δύναμη ν' αλλάξει αλλά η θέληση έχει χαθεί.
   Εκείνη η στιγμή είναι καθοριστική. Ο άνθρωπος των 20, των 25, των 30, των 35 -για τον καθένα μας η στιγμή είναι διαφορετική- έχει πιάσει το νόημα: ο μόνος τρόπος ν' αλλάξεις τον κόσμο είναι να ξεκινήσεις αντίστροφα. Ξεκινάς απ' τον εαυτό σου. Ακόμα κι αυτό είναι ένας άθλος αλλά είναι το πρώτο απαραίτητο βήμα αν δεν επιθυμείς να βυθιστείς στη μετριότητα για πάντα. Συνεπώς, μόνο ο άνθρωπος που μπορεί ν' αλλάξει τον εαυτό του προς το καλύτερο, να τον καταλάβει και να εκτιμήσει τη μοναδικότητά του έχει τη δύναμη να κάνει περισσότερα.
   Είναι αλήθεια: αν δεν αγαπήσεις τον εαυτό σου, δεν μπορείς ν' αγαπήσεις τους άλλους. Δεν μπορείς να μεταλαμπαδεύσεις μια αξία που δεν κατέχεις. Δεν μπορείς να εκτιμήσεις, να βοηθήσεις και τελικά να αλλάξεις τους άλλους πριν το κάνεις για τον εαυτό σου. Όταν όμως το κάνεις, ήδη ο περίγυρός σου σε βλέπει σαν κάτι διαφορετικό. Σαν τρελό, σαν ιδεαλιστή, σαν διαφορετικό από τους υπόλοιπους. Όμως μόνο οι τρελοί, οι διαφορετικοί και οι ιδεαλιστές μπορούν να πουν αλήθειες που ο φυσιολογικός νους δεν καταλαβαίνει. Και μόνο αυτοί μπορούν ν' αλλάξουν τον κόσμο.
   Έχουν υπάρξει τέτοιες φιγούρες στην ιστορία. Ο κόσμος δε μένει ποτέ ίδιος: αλλάζει συνεχώς από τέτοιους ανθρώπους. Σίγουρα υπάρχουν πολύ περισσότεροι που ακολούθησαν αυτή την ιδέα αλλά χάθηκαν κάπου στην πορεία. Ο δρόμος για τον ιδεαλισμό και την αλλαγή είναι στρωμένος με χαλίκια κι όχι με ροδοπέταλα. Υπάρχουν παντού φωνές έτοιμες να αποπροσανατολίσουν, να σταματήσουν, να βυθίσουν στη λήθη τον επίδοξο ιδεαλιστή. Να πείσουν πως η απαισιοδοξία είναι ρεαλισμός, πως τα όνειρα δεν πραγματοποιούνται, πως είμαστε δεν είμαστε τίποτα δεν είμαστε βρε. Όμως υπήρξαν άνθρωποι που άλλαξαν τον κόσμο. Ο καθένας μας, εφόσον είναι έτοιμος για μια τέτοια πορεία, αξίζει να προσπαθήσει γι' αυτό. Να ονειρεύεται και παράλληλα να ξέρει πόσος ιδρώτας χωρίζει τα όνειρα απ' την πραγματικότητα. Διότι κι ο ίδιος ο κόσμος έχει βαρεθεί μέτριους ανθρώπους.

Παρασκευή, 10 Νοεμβρίου 2017

Πεμπτουσία

   Πεμπτουσία, ή αλλιώς Πέμπτη Ουσία (quinta essentia στα λατινικά), κυριολεκτικά αναφέρεται σε ένα επιπλέον στοιχείο (ρίζωμα στα αρχαία) πέραν των βασικών τεσσάρων (γη, φωτιά, νερό, αέρας). Εκείνα συμβολίζουν τον υλικό, ορατό κόσμο, ενώ η Πεμπτουσία τον αθέατο, αόρατο, απόκρυφο πνευματικό κόσμο. Ο Αριστοτέλης ονόμαζε εκείνη την ουσία "αιθέρα". Μεταφορικά, Πεμπτουσία μπορεί να χαρακτηριστεί οτιδήποτε είναι κεντρικό, βασικό και ζωτικό στην ψυχοσύνθεσή μας: για κάποιον είναι η δουλειά και η καριέρα του, γι' άλλον η οικογένεια, για κάποιον μια οργάνωση, ένα χόμπι...
   Εκτενής λόγος για το θέμα γίνεται στο 6ο βιβλίο της σειρά του Χάρι Πότερ (οπότε ακολουθούν spoilers!). Αρχικά, γίνεται μια επουσιώδης αναφορά σ' ένα βιβλίο της Ερμιόνης που ονομάζεται "Πεμπτουσία, μια Αναζήτηση" και αφορά πιθανώς την αναζήτηση αυτής ακριβώς της αυτοεκπλήρωσης μέσω ενός σημαντικού παράγοντα. Αυτός ο ισχυρισμός βέβαια δεν επιβεβαιώνεται πουθενά στο βιβλίο και δε γίνεται ξανά αναφορά σε αυτό.
   Το φαινόμενο της Πεμπτουσίας γίνεται εξαιρετικά σημαντικό για την πλοκή όταν ο Χάρι μαθαίνει πως ο σκοτεινός μάγος Βόλντεμορτ, ο ορκισμένος εχθρός του, έχει δημιουργήσει πολλούς Πεμπτουσιωτές. Η λέξη αυτή (Horcrux στο πρωτότυπο αγγλικό κείμενο) σχετίζεται με ένα αντικείμενο, το οποίο φυλάσσει μέσα του ένα κομμάτι της ψυχής του κτήτορα, το οποίο έχει διαχωριστεί από το σύνολό της εξαιτίας ενός φόνου. Ανατριχιαστική και παράλληλα γοητευτική η λεπτομέρεια αυτής της τελετής. Επιπροσθέτως, σχολιάζεται ότι ο Πεμπτουσιωτής συνήθως είναι ένα αντικείμενο με το οποίο ο δημιουργός του έχει ισχυρό συναισθηματικό δεσμό και χαρακτηρίζεται ως  η σκοτεινότερη μορφή μαγείας...
   Οι Πεμπτουσιωτές όμως υπάρχουν στην πραγματικότητα. Αν βγάλουμε το λογοτεχνικό στοιχείο της μαγείας και του φόνου, μπορούμε να βρούμε την έννοια αυτήν και στη ζωή μας. Για παράδειγμα, υπάρχουν άνθρωποι που σε μια πολύ δύσκολη στιγμή τους γράφουν ένα γράμμα, αποτυπώνουν όλο το συναισθηματικό χάος που βιώνουν εκείνην τη στιγμή, το σφραγίζουν και το κρύβουν σ' ένα συρτάρι. Δε φανερώνουν την ύπαρξή του ποτέ σε κανέναν, ίσως και να μην το ξαναδιαβάσουν ποτέ οι ίδιοι, όμως έχουν πάντα στο μυαλό τους πως κάπου βρίσκεται κρυμμένο ένα κομμάτι του εαυτού τους, αποτυπωμένο στο χαρτί. Είναι αφάνταστα ανακουφιστική αυτή η ενέργεια.
   Πολλά άλλα αντικείμενα μπορούν να γίνουν Πεμπτουσιωτές. Βασική προϋπόθεση είναι να έχει επενδύσει συναισθηματικά ο δημιουργός σε αυτά και να είναι αποτελέσματα σκληρής δουλειάς ή μεγάλων ονείρων και φιλοδοξιών. Έτσι, Πεμπτουσιωτής μπορεί να είναι για κάποιον ένα σπίτι που έχτισε ο ίδιος για τα παιδιά του, για άλλον ένα βιβλίο που του πήρε χρόνια να ολοκληρώσει, μια επιχείρηση που χρειάστηκε τεράστια προσπάθεια, χρόνο και χρήμα και αρκετά άλλα παρόμοια παραδείγματα.
   Πεμπτουσιωτής, έπειτα, μπορεί να γίνει κι ένα ζωντανό πλάσμα. Λόγου χάρη, ένας άνθρωπος στον οποίον έχουμε επενδύσει συναισθηματικά σε πολύ μεγάλο βαθμό, ο οποίος έχει πάρει ένα κομμάτι του εαυτού μας για πάντα και το κουβαλάει μαζί του, ηθελημένα ή όχι. Επίσης, ένα κατοικίδιο, το οποίο μπορεί να ανήκε σ' έναν δικό μας άνθρωπο που χάσαμε και πλέον το φροντίζουμε διότι νιώθουμε πως έχουμε εκείνον κοντά μας.
   Τέλος, υπάρχει μια περίπτωση Πεμπτουσιωτή που έχει να κάνει με τις νέες τεχνολογίες: είχα διαβάσει πως σε κάποιες κηδείες το σώμα του νεκρού τοποθετείται σε μια εύκολα διαλυτή κάψουλα μέσα στο χώμα και πάνω της φυτεύεται ένας σπόρος. Ο σπόρος αυτός, καθώς μεγαλώνει, βγάζει ρίζες και απορροφάει τις θρεπτικές ουσίες από το σώμα και, κατά κάποιον τρόπο, είναι η μετενσάρκωση του νεκρού. Οπότε οι συγγενείς φροντίζουν έναν ζωντανό οργανισμό, το δέντρο, αντί να φροντίζουν ένα μνήμα φτιαγμένο από μάρμαρο. Είναι συναισθηματικά πληρέστερο και πιο οικολογικό.
   Συμπερασματικά, μπορώ να πω πως η Πεμπτουσία, η κεντρική ουσία στη ζωή κάποιου, μπορεί να έχει διάφορες μορφές και να μετουσιωθεί σε αντικείμενα ή ζωντανούς οργανισμούς. Η συναισθηματική επένδυση μπορεί να γίνει τόσο μοναδική και περίπλοκη όσο και η ίδια η ψυχή του ανθρώπου. Ένας Πεμπτουσιωτής μπορεί να διώξει την κατάθλιψη, να διατηρήσει την πνευματική ισορροπία, να δώσει νόημα στη ζωή κάποιου ή να γίνει μια πηγή δύναμης κρυμμένη εφ' όρου ζωής. Επίσης, υπόσχεται αιώνια ζωή, απ' την άποψη πως το αντικείμενο αυτό ή ο ζωντανός οργανισμός και η ανάμνησή του θα επιβιώσουν και μετά το πέρας της ζωής μας. Οπότε ας ακολουθήσουμε το ευγενικό παράδειγμα του μοχθηρού λόρδου και ας δημιουργήσουμε τους Πεμπτουσιωτές μας για το δικό μας καλό κι όχι για να βλάψουμε τους άλλους!

Πεμπτουσία, Πεμπτουσιωτής
Την εικόνα αλίευσα από το πολύ ωραίο site http://www.thedailyowl.gr

Κυριακή, 22 Οκτωβρίου 2017

Το Τίμημα της Βρισιάς

   Οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα βρίζουν. Δεν εννοώ πως ξέρουν να χρησιμοποιούν τις αντίστοιχες λέξεις, αλλά πως το κάνουν τακτικά. Αυτό δεν είναι απλά κοινωνικά κακό, μιας και δημιουργεί ένα κακό προφίλ, μα είναι απόλυτα καταστροφικό για το λεξιλόγιο του λέγοντος. Παρακάτω θα αναλύσω αρκετές από τις πιο συνηθισμένες βρισιές για να γίνω πιο ξεκάθαρος.
   "Είσαι μαλάκας". Η μαγική λέξη του Έλληνα. Μια λέξη που νομίζουμε ότι σημαίνει τα πάντα, όμως δε σημαίνει τίποτα. Η ερώτηση που ακολουθεί -προκειμένου να βγει νόημα- είναι "Τι εννοείς;". Είμαι άτακτος; Αναξιόπιστος; Αντικοινωνικός; Άμυαλος; Ατίθασος; Απερίσκεπτος; Ασυμβίβαστος; Ασυνεπής; Ανεύθυνος; Αυθάδης; (Κι ακόμα είμαι στο Α). Τι εννοείς; Εδώ πρέπει να καταλάβετε πως το να χρησιμοποιεί κανείς τη λέξη "μαλάκας", πλην του ότι δε βγάζει κανένα απολύτως νόημα (με την τρέχουσα έννοια, διότι παλαιότερα είχε άλλη), αποτρέπει τον χρήστη από το να βάλει άλλες 50-100 λέξεις στο λεξιλόγιό του. Τον αποτρέπει από το να τις σκεφτεί, να τις βάλει στο λεξιλόγιό του, να τις εκφράσει και να τις κάνει κτήμα του. Έτσι, διαπράττει το βαρύτατο έγκλημα του να χρησιμοποιεί λέξεις χωρίς να καταλαβαίνει (ή να ασχολείται) με το νόημά τους. Κακή, πολύ κακή συνήθεια.
   "Γαμιέσαι". Γενικά αυτό το ρήμα, που κάποτε σήμαινε παντρεύομαι/νυμφεύομαι, είναι κατάλοιπο της πατριαρχίας. Χρησιμοποιείται σε πάρα πολλές παραλλαγές και γραμματικά είναι αυτό που ο Έλληνας κλίνει ευκολότερα (ίσως θα έπρεπε να αντικαταστήσει το λύω, μπας και μαθαίνουν τα παιδιά ευκολότερα τα συνηρημένα 😀). Ποιο είναι το νόημα; Μιας και οι άντρες, το δυνατό φύλο, διαμόρφωσαν πολλά στοιχεία της σημερινής αργκό, το ρήμα αυτό δείχνει τη σεξουαλική κυριαρχία. Ότι το σεξ είναι κάτι σαν τιμωρία (η νοοτροπία βέβαια πηγάζει από τα βάθη των σπηλαίων της Παλαιολιθικής Εποχής!) και κατά κάποιον τρόπο το ρήμα αυτό μπορεί (μπορεί όμως στην ουσία;) να αντικαταστήσει κάθε άλλο ρήμα που δηλώνει απειλή, ζημιά, καταστροφή, κυριολεκτική ή μεταφορική και πολλές, πολλές άλλες έννοιες. Επειδή όμως θα χρειαζόμουν πέντε ακόμα παραγράφους για να γράψω το νόημα της λέξης, το αφήνω στην κρίση του αναγνώστη. Απλά σκεφτείτε πως το ρήμα αυτό απαγορεύεται σε κάθε μορφή του: ποια συνώνυμα θα ήσασταν αναγκασμένοι να χρησιμοποιείτε;
   "Πούστης". Η λέξη που μαθαίνεται στο δημοτικό από τους περήφανους πατεράδες στα 6χρονα παιδάκια. Η λέξη που επίσης προέρχεται από το πατριαρχικό μοντέλο της κοινωνίας και δείχνει τον θηλυπρεπή, τον κατώτερο, τον πολίτη δεύτερης κατηγορίας. Επίσης, χρησιμοποιείται ευρέως και για παρομοιώσεις, αποτρέποντας τον χρήστη από χίλιες-δύο άλλες (καλύτερες φυσικά) παρομοιώσεις, ή από πολλές, όμορφες και καλαίσθητες χρήσεις επιρρημάτων. Αντί να πει κάποιος "πεινάω σαν πούστης", μπορεί να χρησιμοποιήσει πολλά ποσοτικά επιρρήματα, τα οποία σύντομα θα γίνουν είδος προς εξαφάνιση (ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού δεν μπορεί να εκφράσει ποσοτικές σχέσεις με κάτι άλλο πλην του "πολύ", "πάρα πολύ", "λίγο", "πολύ λίγο"). Όσον αφορά τον χαρακτηρισμό "πούστης", με την τρέχουσα αρνητική έννοια, υποκαθιστά πολλά επίθετα, όπως άνανδρος, τιποτένιος, κομπιναδόρος, πονηρός, ποταπός, άτιμος, άδικος και χίλιες δυο άλλες. Συνεπώς, όχι μόνο η λέξη αυτή είναι απαράδεκτη, περιορίζει και το λεξιλόγιο όσων την χρησιμοποιούν. Δύο σε ένα.
   "Πουτάνα". Συνεχίζοντας το ταξίδι μας στον κόσμο της πατριαρχίας και του σεξισμού, βρισκόμαστε στην κορυφαία έκφραση μισογυνισμού. Μια γυναίκα μπορεί να είναι πολλά: ακατάδεχτη, να κολλάει σε λεπτομέρειες, να είναι αφελής, ψηλομύτα, προκλητική, επιφανειακή, τολμηρή, ανεξάρτητη, "εύκολη" (μια έννοια χωρίς ιδιαίτερο νόημα), να το παίζει δύσκολη, να είναι ναζιάρα, σνομπ και πολλά άλλα. Άνθρωπος είναι εξάλλου, με προσωπικότητα, όχι πλαστική κούκλα. Στο ανδρικό λεξιλόγιο αρκεί να την πει κάποιος "πουτάνα", για να την ομαδοποιήσει, να την περιφρονήσει και να την καταδικάσει. Τρία σε ένα.
   Συμπερασματικά, η βρισιά δεν είναι μαγκιά άλλο πια. Δεν είναι χρήσιμη, δεν είναι αστεία, δεν είναι απαραίτητη. Εξαίρεση αποτελεί η στιγμιαία ανάγκη να εκφράσει κάποιος έντονο θυμό, αποτροπιασμό ή παρόμοια συναισθήματα. Πέρα από τον μαγικό κόσμο του δημοτικού, όπου όλοι παρατηρούσαμε τον μεγάλο επαναστάτη που τολμούσε να βρίζει, ενώ εμάς η μαμά μας δε μας άφηνε, η βρισιά (ειδικά σε συχνή, καθημερινή βάση) δεν έχει λόγο ύπαρξης. Η ίδια η λέξη ξεθωριάζει και χάνει κάθε νόημά της. Κυρίως χρησιμοποιείται για να τονίσει τον έντονο χαρακτήρα του χρήστη, παρά για να προσδώσει νόημα.  Απλά βοηθάει τους δίπλα να βγάλουν ασφαλή συμπεράσματα για το ποιον του ομιλητή...

Βρίσιμο, βρισίδι, μαλάκας, πούστης, πουτάνα, γαμώ


Τετάρτη, 18 Οκτωβρίου 2017

Μην το σκέφτεσαι...

   "Μην το σκέφτεσαι", "μην πάει ο νους σου στο κακό", "χτύπα ξύλο". Εκφράσεις που προσπαθούν να πείσουν πως δεν πρέπει να σκεφτόμαστε αρνητικά, πως αν βάζουμε στο μυαλό μας τα κακά σενάρια ουσιαστικά τα προκαλούμε να συμβούν... Κατά πόσο είναι αυτό αλήθεια;
   Από τη μία, θα έλεγα πως η αντίληψη αυτή ανήκει στη σφαίρα της πρόληψης. Δηλαδή κατά πόσο σχετίζονται τα λόγια που θα πω με το αν θα συμβεί το ίδιο το γεγονός; Μόνο αν πιστέψουμε πως η αρνητική ενέργεια επηρεάζει το μέλλον μας. Επειδή όμως οφείλουμε να είμαστε σκεπτικιστές, ας πω ότι υπάρχει και μία δόση λογικής σε αυτό. Οι άνθρωποι που υποστηρίζουν αυτές τις αντιλήψεις ίσως υποθέτουν πως το να βάλω στο μυαλό κάποιου μια κακή πιθανότητα τον κάνει να την σκέφτεται, να επηρεάζεται και να πέφτει σε αυτήν ακριβώς. Όπως ακριβώς στην οδήγηση, που λένε πως αν τα μάτια μας είναι στραμμένα στον γκρεμό αντί για τον δρόμο, πιθανώς να πέσουμε μέσα. Οπότε υπάρχει ένα ψήγμα αλήθειας εδώ.
   Από την άλλη, η ρεαλιστική σκέψη απαιτεί πολύπλευρη σκέψη, η οποία πρέπει να συνοδεύεται από ψυχραιμία και λογική. Αυστηρή προειδοποίηση: το άρθρο από αυτό το σημείο πρόκειται να γίνει αρκετά μακάβριο. Όπως στο σκάκι κάποιος οφείλει να σκέφτεται όλα τα κακά σενάρια της παρτίδας προκειμένου να τα αποφύγει, έτσι και στη ζωή μας το να σκεφτόμαστε όλα τα κακά σενάρια (με ψυχραιμία και λογική πάντα) μας προετοιμάζει για το χειρότερο. Δε χωράνε συναισθηματισμοί και λιποψυχία εδώ. Κάθε φορά που μπαίνω στο αυτοκίνητο για να οδηγήσω, οφείλω να σκέφτομαι πως μπορεί να γίνει ο τάφος μου. Τελεία και παύλα. Επίσης, μπορεί να χτυπήσω μια μαμά με το καροτσάκι του μωρού, έναν ανήμπορο παππού, έναν ποδηλάτη που θα βρεθεί στον δρόμο μου. Αυτά είναι όλα πιθανά. Όσο σκέφτομαι ότι μπορεί να συμβούν, προετοιμάζομαι και μένω συγκεντρωμένος για να μη συμβούν.
   Εμμένω στην εξής άποψη: αν προτιμώ να αποφεύγω συστηματικά να σκέφτομαι αρνητικές πιθανότητες, αν μου γίνει τρόπος ζωής ο στρουθοκαμηλισμός πως όλα θα πάνε καλά αν πιστέψω πως θα πάνε καλά, τότε κινδυνεύω πολύ περισσότερο. Οι περισσότεροι οδηγοί που "σκέφτονται θετικά", όταν τρακάρουν δεν το πιστεύουν. Μέχρι τότε νόμιζαν πως τα τροχαία συμβαίνουν σε άλλους, αλλά να που συνέβησαν και σ' αυτούς. Πού να φανταστώ, θα σου πουν, ότι περνώντας ένα κόκκινο θα χαθεί μια ζωή;
   Έλα όμως που όλα είναι θέμα παιδείας. Όταν όλοι στο οικογενειακό περιβάλλον μας επιβάλλουν από παιδιά να "μην το σκέφτεσαι", "μην πάει ο νους σου στο κακό", τότε από παιδιά είμαστε προγραμματισμένα να βλέπουμε έναν ψεύτικο κόσμο, έναν κόσμο που "όλα πάνε καλά" για εμάς. Αυτό θυμίζει την παιδική ηλικία του Βούδα, όπου με βασιλικό διάταγμα απαγορευόταν να δει άρρωστο ή νεκρό άνθρωπο. Έτσι, μεγάλωσε έχοντας την ψευδαίσθηση πως δεν υπάρχει κακό στον κόσμο. Αυτή η διαπαιδαγώγηση όμως έχει ένα τρομερό ελάττωμα: δεν προετοιμάζει τον άνθρωπο για ό,τι τον απειλεί εκεί έξω. Είναι μοιραίο να βρεθεί προ εκπλήξεως...
   Παρόλα αυτά, η εξής τακτική συνεχίζεται. Όποιοι τολμούν να μιλούν ρεαλιστικά, να προειδοποιούν έξω απ' τα δόντια παραγκωνίζονται ως γρουσούζηδες, ενοχλητικοί και παράξενοι (βλέπε Ιαβέρης). Οι υπόλοιποι τους αποφεύγουν φοβούμενοι μην κολλήσουν το μικρόβιο της απαισιόδοξη σκέψης. Κι η ζωή συνεχίζεται. Με αδικοχαμένα θύματα, με καταστάσεις που μας κάνουν να απορούμε "μα καλά δε σκέφτηκε ότι μπορεί να πάθει...;". Ε, λοιπόν όχι, δεν το σκέφτηκε. Δεν έμαθε να σκέφτεται έτσι. Δε φταίει το ίδιο το άτομο βέβαια: άλλοι είναι οι ηθικοί αυτουργοί αυτού του εγκλήματος και κοιμούνται ήσυχοι. Και η ζωή συνεχίζεται...